header image
Home arrow خبرنامه الکترونیک فرزان arrow خبرنامه شماره 40 فرزان - فروردین 1389 arrow نگارش علمی: اصول اخلاق در پژوهش در نگارش علمی ( قسمت اول)
نگارش علمی: اصول اخلاق در پژوهش در نگارش علمی ( قسمت اول)

در این شماره از خبرنامه الکترونیک فرزان به جایگاه اخلاق در پژوهش و نگارش علمی خواهیم پرداخت. با ما همراه باشید.


مقدمه

دانش پزشكي يك دانش تجربي است كه قدمتي به درازاي عمر بشر دارد. آنچه كه امروز در اختيار داريم حاصل كنار هم چيده شدن نتايج تحقيقات و تجربيات پزشكان و پژوهشگران در طول تاريخ است. در واقع نتيجه هر پژوهش، همچون شمعي فروزان فرا روي ما قرار مي گيرد تا در پرتو آن  مسير درست دانش را طي كنيم. لازم است پژوهشگران با پايبندي به اصول اخلاقي و پرهيز از اعمال نظر شخصي، حقيقت را آن گونه كه هست ارائه نمايند. نگارش مقاله علمي كه نقطه عطفي در انتقال يافته ها و حقايق تازه كشف شده محسوب مي شود، بايد در چارچوب مجموعه اي از دستورالعمل هاي اخلاقي قرار گيرد كه در اين شماره از خبرنامه به آن خواهيم پرداخت. نخست اشاره اي كوتاه به بحث اخلاق در پژوهش خواهيم داشت، آنگاه به اخلاق در نگارش علمي مي پردازيم.        


اخلاق در پژوهش

بهترين زمان براي ارزيابي جنبه هاي اخلاقي يك پژوهش،  مرحله طراحي مطالعه و نوشتن پيش- نويس طرح مي باشد. در غير اين صورت، ممكن است مطالعه در مراحل اجرايي به دليل غير اخلاقي بودن متوقف گردد.


بيانيه هلسينكي

بيانيه هلسينكي كه اول بار در سال 1964 در فنلاند توسط انجمن جهاني پزشكي به ثبت رسيد، محققين را ملزم مي كند تا حين پژوهش، سلامتي بيماران را در اولويت قرار دهند و اقدامات پيشگيري، تشخيصي و درماني كه بر روي بيماران انجام مي دهند به هيچ وجه ضرري را متوجه آنان نكند. در حال حاضر بيانيه هلسينكي از 32 بند تشكيل يافته است كه مطالعه آن را به كليه خوانندگان، توصيه مي نماييم. 


حجم نمونه

محاسبه دقيق حجم نمونه به لحاظ اخلاقي نيز حائز اهميت است. انجام مطالعه اي كه به دليل ناكافي بودن حجم نمونه از قدرت لازم برخوردار نباشد، اخلاقي نيست. از سوي ديگر انجام مطالعه با حجم نمونه اي بيش از آنچه كه لازم است نيز به دليل هدر دادن سرمايه، غير اخلاقي محسوب مي شود. 


تأييد كميته اخلاق

پيش نويس طرح هاي تحقيقاتي بايد جهت اجرا  به تأييد كميته اخلاقي  آن مركز تحقيقاتي يا دانشگاهي برسد. كميته اخلاقي موظف است با در نظر داشتن حقوق و خير و صلاح شركت كنندگان در مطالعه، به مقايسه پيامد هاي بالقوه پژوهش يا خطراتي كه بيماران را تهديد مي كند بپردازد و نيز از نحوه اخذ رضايتامه آگاهانه مطلع شود. اهميت توجه به مسائل اخلاقي بسته به  نوع مطالعه متفاوت است. مطالعاتي همچون كارآزمايي‌هاي باليني كه در آنها مداخله اي بر روي انسان صورت مي‌گيرد بيشترين مباحثات اخلاقي را به خود اختصاص مي دهند. 


اخلاق در نگارش علمي

از جمله مسائلي كه روز به روز بيشتر مورد توجه مجلات قرار مي‌گيرد، مسائل اخلاقي در انجام پژوهش و ارائه نتايج است. نكته مهم  آن است كه حتما در بخش مواد و روش ها ذكر كنيد  اين پژوهش به تأييد كميته اخلاقي دانشگاه رسيده است. بسياري از مجلات از چاپ نتايج مطالعاتي كه فاقد تأييديه كميته اخلاقي هستند امتناع مي ورزند. اگر پژوهشگران اعتقاد داشته باشند كه پژوهش آنها نياز به بررسي از جانب كميته اخلاقي ندارد، بايد دليل منطقي آن را ارائه كنند.    


 تضاد علائق

به شرايطي كه نويسنده يا پژوهشگر داراي جايگاه يا رابطه خاصي است كه بر روند پژوهش يا نتايج آن تاثير مي‌گذارد اصطلاحا تضاد منافع اطلاق مي‌شود. تضاد منافع از آن جهت حائز اهميت است كه خوانندگان مجلات با اعتماد به محتواي مقالات، نتايج آنها را در طبابت يا قضاوتهاي علمي خود بكار مي‌گيرند.

مهمترين مولفه تضاد منافع زماني شكل مي‌گيرد كه يك شركت خصوصي تامين بودجه و پشتيباني از طرح تحقيقاتي را انجام مي‌دهد. به عنوان مثال فرد يا گروهي از پژوهشگران اجراي كار آزمايي باليني در مورد اثر بخشي داروي در دست توليد توسط يك  شركت داروسازي را به عهده دارند. از طرف ديگر همين شركت تامين بودجه و امكانات و به نوعي  نظارت بر روند اجراي طرح و انتشار نتايج آن را در اختيار دارد. بديهي است كه در صورت كسب نتايج  مثبت از اين كارآزمايي باليني منافع هنگفتي عايد شركت مورد نظر خواهد شد و لذا خواسته يا ناخواسته تمايل به كسب نتايج  مثبت وجود دارد. 

حال اگر سوگيري به پژوهشگر نير منتقل شود،  امكان انحراف در مراحل مختلف شامل طراحي مطالعه، اجرا، تحليل نتايج، نگارش و انتشار مقاله وجود دارد.

براساس نتايج 2 مرور سيستماتيك مجزا كه در مجلات JAMA و BMJ به چاپ رسيده اند مطالعاتي كه توسط صنايع دارويي حمايت و تامين مالي مي‌شوند، بيشتر از ساير مطالعات به نتايج مثبت منجر مي‌گردند.  اين امر مؤيد تمايل اين گونه مطالعات به سوگيري به سمت نتايج مثبت است.

به هر شكل بايد توجه داشت كه صنايع دارويي  تامين كننده بخش عمده‌اي از بودجه‌هاي تحقيقاتي براي  معرفي داروهاي جديد مي‌باشند كه به جاي خود مي‌تواند باعث نجات جان انسانهاي زيادي گردد. اما هرگونه انحراف در اين روند مي‌تواند عوارض ناخواسته‌اي را به دنبال داشته باشد.

چنين شرايطي در مقالات مروري  و نامه به سردبير با مشكلات بيشتري جهت بررسي و كشف روبرو است. 

براين اساس نويسندگان مقالات به لحاظ اخلاقي متعهد هستند تا هر موردي را كه مي‌تواند بر نتايج مطالعه تاثير گذار باشد در بخشي به نام تضاد منافع بعد از صفحه عنوان ذكر نمايند.  اين مورد مي‌تواند اخذ بودجه يا امكانات پژوهشي، رابطه استخدامي يا مشورتي، رابطه مالي و دارايي سهام يك شركت باشد. 

توجه داشته باشيد سوگيري پژوهشگر الزاما بصورت اگاهانه اتفاق نمي‌افتد. لذا شفافيت در ذكر اين گونه موارد، از يك سو زمينه ساز صداقت نويسنده و از سوي ديگر قضاوت صحيح خواننده مي‌شود. در اين حالت تضاد منافع مي تواند به عنوان يك محدوديت براي طرح تلقي گردد.

لازم به ذكر است گرچه مهمترين مولفه مطرح در تضاد منافع، مسائل مالي مي‌باشد اما هر گونه رابطه شخصي، سازماني يا گروهي نيز بسته به نوع مطالعه موثر خواهد بود. 

در عين حال تضاد منافع محدود به پژوهشگران نيست و در مورد سردبيران و مرورگران مجلات نيز مطرح است. سردبيران مجلات به عنوان حافظان دروازه هاي دانش لازم است به اين موضوع توجه داشته باشند و در اين ارتباط سياست مدوني را براي مجله خود تدوين و به مرحله اجرا در آورند.

هم اكنون به نحو روزافزوني در ايران و ديگر كشورهاي در حال توسعه كار آزماييهاي باليني و ديگر انواع تحقيقات با پشتيباني صنايع دارويي و غذايي در حال شكل گيري و اجرا است. لذا موضوع تضاد منافع در آنها نيز اهميت روز افزون يافته است.

نگارندگان پيشنهاد مي‌كنند تضاد منافع در طرح‌هاي تحقيقاتي زير نظر يك كميته مجزا در دانشگاهها يا به عنوان زير مجموعه اي از كميته اخلاق دانشگاه مورد بررسي قرار گيرد. همچنين معرفي موضوع تضاد منافع  و بررسي ابعاد  مختلف آن در كارگاه‌هاي نگارش علمي يا برنامه هاي آموزشي ويژه سردبيران مجلات  موثر خواهد بود. 


در شماره آتی خبرنامه این بحث را پی خواهیم گرفت...

 

به منظور آشنایی بیشتر با نقش آمار در نگارش علمی، می توانید به فصل 21 از كتاب مباني نگارش علمي - تاليف آقای دكتراحسان حامدي سرشت و آقای دكتر غلامرضاحبيبي، گروه نگارش علمي ‏‏(‏SWT‏)- موسسه فرزان مراجعه نماييد.‏

خبرنامه

دیگر شماره ها

ورود و خروج
نام کاربری

کلمه عبور

مرا به ياد داشته باش
فراموش کردن کلمه عبور
ثبت نام نكرده ايد؟ عضویت
صفحات اجتماعی