دكتر حامد اختياري
اگر چه در حدود 10 سال قبل، موقعيت ممتاز كنوني ايران در طراحي و اجراي مداخلات علمي درمان و كاهش آسيب اعتياد در سطوح بين المللي ، امري دور از ذهن به نظر ميرسيد، اما اكنون مورد اذعان بسياري از مراجع علمي و اجرايي است. رسيدن به اين جايگاه برجسته در سطح منطقه با بهرهگيري صحيح از زيرساختهاي موجود و همچنين شناسايي مشكلات و هماهنگي ميان سازوكارهاي گوناگون حوزه اعتياد در سطح كشور حاصل شده است. اما در اين مقطع زماني و با توجه به شرايط خاص منطقهاي به نظر ميرسد كه اين تجربه موفق را مي توان در داخل كشور ارتقاء داد و به عنوان يكي از نمادهاي رشد علمي كشور مطرح نمود و در عين حال به فكر گسترش و صدور آن به ديگر كشورهاي منطقه نيز بود. چگونگي ارتقاي اين وضعيت، نيازمند توجه به سه مسئله مهم است:
1- چه مجموعهاي از زمينههاي مستعد داخلي موجبات پيشرفت ايران را در حوزه درمان و مراقبت از اعتياد فراهم آورده است و در عين حال، ميتواند ارتقاي بيشتر و بالندگي گستردهتر آن را موجب گردد؟
2- چه تجارب ارزشمندي از يك دهه فعاليت علمي مستمر در حوزه دانش اعتياد در كشور به وجود آمده است كه تقويت آنها ميتواند موجبات رشد بيشتر اين حوزه را در داخل كشور بوجود آورد و ميتوان با تكيه بر آنها، موجبات تقويت جايگاه ايران را در سطوح بينالمللي فراهم نمود؟
3- در آينده نزديك، تمركز فعاليتهاي علمي بر چه حوزههايي ميتواند با جوابگويي به نيازهاي ملي و منطقهاي، زمينه هاي تقويت جايگاه علمي ايران را در سطوح بين المللي فراهم آورد؟
در ادامه اين گفتار، مولف تلاش خواهد نمود در حد دانش و آگاهي خود به معرفي اين زمينهها، تجارب و حوزههاي پيشنهادي براي تمركز فعاليت ها بپردازد و ديگر خوانندگان محترم را به كنكاش بيشتر در اين رابطه تشويق نمايد.
الف. فرصتهاي اختصاصي موجود در ايران
1- شيوع بالاي سوء مصرف و اعتياد به مواد افيوني (حداقل 2/1 تا 8/1 ميليون نفر) و بنابراین اولویت بسیار بالاي آن در نظام سلامت. بعضي از دوستان و همكاران عامل اصلي پيشرفت دانش اعتياد در ايران را گستردگي شيوع باليني اين بيماري در كشور ما ميدانند. اما به نظر ميرسد كه در كنار اين بستر آماده، عوامل ديگري نيز در رشد اين دانش در سال هاي گذشته كشور نقش قابل توجهي ايفا نموده اند.
2- نيم رخ هاي متفاوت سوء مصرف مواد افيوني براساس تفاوت در نوع دارو/ روش مصرف/ خلوص ماده/ طول دوره مصرف و شدت عوارض همراه، زمينه طيف گسترده پژوهشهاي باليني بر روي نمونههاي انساني را در داخل كشور فراهم نموده است.
3- ويژگيهاي اختصاصي نژادي/ فرهنگي/ منطقهاي اعتياد در ايران و منطقه آسياي مركزي، خاورميانه و شمال آفريقا، فرصتهاي ارزشمندي را براي مطالعه و پژوهش پديد آورده است. توليد كاربردي دانش بومي در ايران كه بر اساس نيازهاي منطقهاي در حوزه اعتياد صورت گرفته، جايگاهي محوري را براي كشور ما در حوزه پيشگيري و مداخله در اعتياد شكل داده است.
4- ارتباط بالاي اعتياد و سوءمصرف مواد افيوني با HIV/AIDS و انواع هپاتيتها از ديگر عوامل توجه است. به بيان ديگر، همراهي بيماري هاي ايدز و هپاتيت كه به عنوان يكي از اولويتهاي اصلي حوزه بهداشت و درمان كشور ما مطرح مي باشند، با بيماري اعتياد از تهديدها و فرصتهاي ديگر موجود در ايران ميباشد.
5- وجود تقريباً تمامي روشهاي درماني پذيرفته شده اعتياد در سطوح جهاني در مراكز دانشگاهي، دولتي و خصوصي ايران. گستردگي بومي و وجود تجارب عملي با انواع روشهاي درماني پذيرفته شده بين المللي، فرصت انواع مطالعات پژوهشي و طراحي روشهاي بومي را فراهم ساخته است.
6- امكانات و فرصت هاي مناسب براي پژوهش در گروه هاي در معرض خطر (كودكان و زنان، زندانيان و افراد بي خانمان). با توجه به آگاهي بالاي سياست گذاران كلان كشور در حوزه اعتياد و انگزدايي از اين مقوله و كاهش جنبه هاي امنيتي- انتظامي در رابطه با گروههاي خاص، زمينه قابل توجهي براي پژوهش در اين حوزه پديد آمده است.
7- انواع وضعيت هاي تركيبي سوءمصرف مواد افيوني با آمفتامينها، آرامبخشها، خانواده حشيش و … اعتيادهاي چند دارويي و اعتياد به مواد محرك از زمينه هاي مهم فعاليت در كشور ما ميباشند كه زيرساختها و ابزارهاي لازم جهت پژوهش در رابطه با آنها در داخل كشور موجود است.
8- وجود مركز ملي مطالعات اعتياد كه به عنوان محوري يگانه و فعال دولتي در كنار ستاد مبارزه با مخدر، وزارت بهداشت و بهزيستي به سامان دهي وضعيت پيشگيري و درمان اعتياد مي پردازد و تا از ناهماهنگيها و بي نظميهاي نظري و عملي جلوگيري نمايد. هماهنگي عملي و اجرايي در سطح ملي در حوزه سوء مصرف مواد از امتيازات و زمينههاي مثبت فعاليت در كشور ميباشد.
9- وجود همبوديهاي روانپزشكي و طبی (نظیر مشکلات قلبی و عروقی و …) مورد توجه در نظام سلامت در کنار سوء مصرف و اعتیاد به مواد افیونی. افزايش آگاهيهاي پزشكان فعال در تخصصهاي مختلف و روانپزشكان، فعاليت پژوهشي و درماني در حوزه همبودهاي اعتياد را ممكن ساخته است.
10- منابع نیروهای انسانی متخصص در سیاست گذاری، پژوهش و اجرا در حوزه های پیشگیری و درمان سوء مصرف مواد. حضور نيروهاي متخصص در حيطه دانش اعتياد و شروع دورههاي دكتري تخصصي در اين رابطه به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم در حيطه هاي علوم اعصاب، علوم شناختي، ژنتيك و … زمينههاي لازم را براي پيشرفتهاي بعدي فراهم مينمايد.
ب. تجارب كنوني موجود در ایران
1- تجارب بالینی قابل قابل توجه در طی ده سال گذشته (بیش از یک هزار مرکز درمانی زیر پوشش وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی).
2- تجارب مثبت در اجرای مناسب پروژه های پژوهشی بین المللی.
3- سوابق ارزنده در اجرای مناسب پروژه های پژوهشی در گسترده چند مرکزی در سطوح استانی و ملی
4- تعاملات سازنده میان نهادهای سیاست گذار، مراجع اجرایی و مراکز علمی دانشگاهی
5- ایجاد فضای ملی ضد سوء مصرف مواد و اعتیاد و قرارگیری درخواست حل این موضوع در میان یکی از سه مطالبات اصلی مردم از دولت
6- تجارب قبلی در اجرای کارآمد برنامه های آموزشی در سطح منطقه با حضور کارشناسان دیگر کشورها
7- قرارگیری در جایگاه قطب دانش سازمان جهانی کاهش آسیب و سازمان جهانی بهداشت در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا
8- اجرای پروژه های ارزیابی عملکرد مغزی در حیطه اعتیاد با استفاده از ابزرهای شناختی و تصویر برداری مغزی در سطح استانداردهای جهانی
9- تجربه طولانی مدت در بررسی داروهای مؤثر در اعتیاد در نمونه های حیوانی و جایگاه شناخته شده جهانی در این حوزه.
10- مهارت های روش شناختی در انواع پژوهش های تخصصی کیفی، کمی، ترکیبی و … در حوزه اعتیاد.
ج. حوزههاي مناسب و داراي اولويت براي سرمايهگذاري جهت تقويت موقعيت علمي و عملي كشور در سطوح بينالمللي
زمينههايي كه سرمايهگذاري بر روي آنها در چند سال آينده براي دستيابي به اهداف مورد بحث در اين مقاله، ضروري به نظر ميرسد به دو بخش كلي قابل تقسيم هستند :
ج-1. حوزه هاي اجرايي و آموزشي
1- ايجاد و تقويت ساختارهاي رسمي جهت اجراي تعاملات منطقهاي و بين المللي مانند تاسيس مراكز يا دفاتر تحقيقاتي مشترك در همكاري با سازمانها و نهادهاي بين المللي مانند سازمان ملل، سازمان بهداشت جهاني، سازمان همكاريهاي منطقهاي اكو و…، امضاي تفاهم نامه هاي همكاري با كشورهاي منطقه و اجراي پروژههاي مشترك منطقهاي.
2- برگزاري منظم سمينارهاي منطقه اي ساليانه با استانداردهاي جهاني در كنار گردهماييهاي ساليانه كشوري و طراحي و اجراي دورهها و كارگاههاي آموزشي بينالمللي با برنامه زمانبندي مشخص ساليانه با اعطاي مدارك معتبر.
3- تهيه محتوا و ابزارهاي آموزشي در سطوح مختلف و انتشار تجارب داخلي و منطقهاي در قالب مجلات، كتابها، بروشورها و … به زبان انگليسي و زبانهاي ديگر رايج در سطح منطقه. در همين راستا به نظر مي رسد كه چاپ يك مجله علمي پژوهشي با استانداردهاي بينالمللي ISI در حوزه اعتياد در داخل كشور و توزيع گسترده منطقهاي و جهاني آن بايد يكي از نقاط تمركز اصلي به حساب آيد.
4- يافتن شريكهاي علمي و اجرايي در سطوح بينالمللي، تعامل با دانشگاههاي معتبر دنيا، مراكز تحقيقاتي بين المللي در حوزه اعتياد و نهادهاي بين المللي نظير دفتر مواد مخدر و جرائم سازمان ملل و يا دفتر مديترانه شرقي سازمان بهداشت جهاني و همچنين ارتباط سازنده با نهادهاي علمي مرتبط با سوء مصرف مواد در اتحاديه اروپا و همچنين موسسه ملي سوء مصرف مواد آمريكا (NIDA) كه بايد با دقت بر ظرافت هاي گوناگون روابط بين الملل و امنيت ملي صورت گيرد.
5- طراحي و تامين ابزارهاي علمي و اجرايي مورد نياز مراكز درماني در سطح منطقه نظير نرم افزارهاي مديريت اطلاعات مراكز درماني، سخت افزارهاي ارتقاي كيفيت خدمات در مراكز درماني نظير دستگاههاي توزيع خودكار متادون، سامانه هاي دستگاه هاي كارتخوان و شناساييكننده بيماران، نوبت دهي به بيماران و … و در نهايت ابزارهاي ارزيابي و پايش درمان بيماران و پروتكلهاي درماني منطبق شده با نيازهاي بومي و منطقهاي.
ج-2. حوزههاي پژوهشي
1- دانشهاي پايه اي و بنيادين نظير ژنتيك اعتياد با دقت به نيازها و اولويتهاي منطقهاي و ويژگيها و پيچيدگيهاي ابعاد ژنتيكي- نژادي اعتياد در داخل كشور و در سطح منطقه.
2- فنآوريهاي نوين تصويربرداري و مداخلات درون مغزي با هدف شناسايي زمينههاي بروز اعتياد، آسيبهاي ناشي از آن و تاثيرگذاري روش هاي درماني دارويي و همچنين طراحي و اجراي مداخلات جديد درماني لبههاي دانش روز دنيا. بدين ترتيب، توجه به دو حوزه فوق، خواهد توانست علاوه بر ارتقاي جايگاه علمي ايران در سطوح منطقهاي و جهاني موجبات جذب نخبگان علمي كشور به دانش اعتياد را هم فراهم آورد.
3- طراحي، ساخت و كارآزمايي ابزارهاي ارزيابي باليني و پايش كارآيي مداخلات درماني بر اساس نيازهاي منطقهاي همراه با ارتقاي نسخههاي ابزارهاي بين المللي بر اساس ابعاد فرهنگي- زباني- بومشناختي اعتياد در سطح منطقه و در تعامل با ديگر كشورها.
4- به كارگيري، كارآزمايي و تصحيح پروتكلهاي درمان دارويي مقبول بينالمللي بر اساس شرايط بومي و ارائه پيشنهادهاي اصلاحي و معرفي پروتكلهاي اصلاح شده بر اساس نيازهاي منطقهاي.
5- مطالعه، طراحي، توليد و اعتبارسنجي مداخلات غيردارويي درماني به عنوان ابزارهاي تكميلي درمانهاي دارويي و يا به عنوان هسته اصلي درماني بخصوص در مورد مواد محرك بر اساس شرايط خاص بومي و فرهنگي منطقه.
توجه به 30 نكته مذكور در اين مقاله در كنار توجه اختصاصي به منابع انساني محدود فعال در حوزه اعتياد در سطح كشور خواهد توانست ايران را در طي دو دهه آينده به تاثيرگذارترين قطب علمي دانش درمان اعتياد در منطقه تبديل نمايد.
