مقدمه:
سالانه صدها پروپوزال تحقيقاتي در دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي تدوين و مورد تاييد قرار ميگيرد كه به صورت ضميمه ، پرسشنامههايي نيز در ساختار خود جاي دادهاند. برخي از اين پرسشنامهها بصورت بينالمللي مورد استفاده قرار ميگيرند ، با اينحال در برخي طرحهاي مصوب نيز پرسشنامههاي ويژه همان طرح به چشم ميخورد . برخي محققان بر اين باورند كه تنها ترجمه و بكارگيري يك پرسشنامه بينالمللي و استفاده از آن در يك طرح كفايت ميكند . برخي ديگر نيز بر اين اعتقادند كه تنها بيان متغيرها و شاخصهاي مورد بررسي در طرح در قالب يك پرسشنامه ، ساير ارزيابيهاي مربوط به آن پرسشنامه را طلب نميكند .
با اين وصف ، آنچه كه به واقعيت مسلم قابل بيان است ، اين است كه چه طراحي يك پرسشنامه براي نخستين بار و چه بكار گيري يك پرسشنامه متداول و بينالمللي ، پيش از استفاده بايد از لحاظ تناسب داشتن با جامعه موردپژوهش ، محتواي سؤالات و حتي جامع و مانع بودن ، ارزيابي و باصطلاح “هنجاريابي” گردد.
در سلسله مباحث آتي ، در ابتدا به بررسي و تحليل مراحل طراحي و تدوين يك پرسشنامه تحقيقاتي خواهيم پرداخت و در ادامه ، نحوه هنجاريابي و ارزيابي يك پرسشنامه را در جامعه مورد پژوهش مورد تحليل قرار خواهيم داد.
طراحي پرسشنامه:
گام اول : شناسايي شاخصهاي مطالعه
در ابتداي مرحله طراحي پرسشنامه ، بايد كليه شاخصها و متغيرها ي اطلاعاتي يك طرح تحقيقاتي مورد شناسايي و طبقهبندي قرار گيرند. همانطور كه ميدانيم از لحاظ ساختاري ، متغيرها به دو گروه و هر گروه به دو زير گروه طبقهبندي ميگردند. گروه اول شامل متغيرهاي كيفي (qualitative) ميباشند كه ساختار غير عددي دارند و بصورت كيفيتي از يك شاخص بيان ميگردند . اين گروه خود به دو زير گروه متغيرهاي كيفي اسمي (nominal) و كيفي مرتبهاي(ordinal) تقسيم ميگردد. متغيرهاي اسمي شامل متغيرهايي است كه تنها دوياچند جنبه از يك شاخص را بيان ميكند كه اين جنبهها هيچ برتري نسبت به يكديگر ندارند ..مانند متغير جنسيت كه داراي دو جنبه مذكر و مؤنث ميباشد . اما زير گروه دوم شامل متغيرهاي رتبهاي است كه بين جنبههاي مختلف آن تفاوت و ارجحيت وجود دارد . مانند سطح تحصيلات كه ميتواند به چهار جنبه بيسواد ، زير ديپلم ،ديپلم و تحصيلات بالاتر تقسيمبندي شود .
اما گروه دوم از متغيرها شامل متغيرهاي كمي (quantitative) هستند كه نماينده از تعداد ، مقدار يا كميتي از يك شاخص ميباشند . اين گروه نيز خود شامل دو زير گروه است:
زير گروه متغير كمي گسسته كه مقادير آن عموما قابل بيان با اعداد صحيح بوده و صفر مطلق براي آن قابل تصور است مانند تعداد افراد يك جامعه (مثال:هيچ نفر معنا ندارد و در كنار آن 1.5 نفر معنايي ندارد)
زير گروه دوم شامل متغير كمي پيوسته است كه به شكل يك عدد نسبي قابل بيان بوده و صفر آن در واقع معناي مشخصي ندارد مانند فشار خون (مثال : عدم فشار خون معني ندارد و در كنار آن ، فشار خون 14.5معناي مشخصي دارد )
با شناخت نوع متغيرهاي يك مطالعه ، گا?� نخست براي طراحي يا ارزيابي پرسشنامه يك مطالعه برداشته ميشود.
