مقدمه
امروزه توانايي جستجوي متون پزشكي تبديل به مهارتي ضروري براي هر يك از اعضاي خانوادة علوم پزشكي شده است. وجود بيش از 15 ميليون مقاله در كتابخانههاي علوم پزشكي دنيا در كنار انتشار ماهيانه بيش از 5000 ژورنال پزشكي باعث شده تا يافتن منابع صحيح اطلاعاتي و متون پزشكي مناسب نه تنها ساده نبوده بلكه نياز به دانش و تجربه كافي داشته باشد. در اين شماره از خبرنامه با مرور كلي بر پايگاههاي اطلاعاتي پزشكي، مهمترين آنها يعني مدلاين مورد تاكيد قرار ميگيرد.
پايگاههاي اطلاعاتي پزشكي
هر يك از پايگاههاي اطلاعاتي معمولاً بر موضوعي خاص تمركز داشته، ژورنالهاي مرتبط با همان موضوع را ثبت مينمايند. بعضاً پايگاههاي اطلاعاتي با پوشش موضوعيِ جامع و در برگيرنده كليه رشتههاي پزشكي و مرتبط با آن يافت ميگردند كه محل مناسبي براي مراجعه شما جهت جستجوهاي اوليه خود ميباشند. در اين ميان معروفترين، جامعترين و كاملترين و پرمصرفترين پايگاه اطلاعاتيِ پزشكي، مدلاين ميباشد كه امروزه شهرت جهاني پيدا كرده است. لذا در اين شماره خبرنامه بطور خلاصه به تشريح عملكرد و طرز استفاده از مدلاين خواهيم پرداخت. پايگاه اطلاعاتي ديگري مشابه مدلاين نيز با شموليت جامع و شهرتي جهاني به نام EMBase وجود دارد كه در حقيقت در پزشكي مبتني بر شواهد (EBM)، اين دو پايگاه اطلاعاتي به عنوان پيشنياز اصلي براي جستجوي مقالات و بررسي متون محسوب ميگردند.
بهترين و مستدلترين راهنماي جستجوي مدلاين را ميتوانيد در سايت اينترنتي رسمي مدلاين به آدرس http://pubmed.gov در قسمت Tutorial پيداكنيد.
مدلاين
مدلاين مهمترين پايگاه اطلاعاتي پزشكي كتابخانه ملي آمريكا (NLM) است كه حاوي بيش از 13 ميليون مقاله از سال 1966 تاكنون از بيش از 4800 عنوان ژورنال پزشكي از سراسر دنيا ميباشد. حدود 88 درصد مقالات از منابع انگليسي زبان بوده يا چكيده انگليسي دارند گرچه تنها 76 درصد مقالات موجود در مدلاين حاوي چكيده ميباشند. اين بانك اطلاعاتي كه بصورت روزانه روزآمد ميگردد ساليانه حدود چهارصد هزار مقاله در موضوعات پزشكي، پرستاري، دندانپزشكي، دامپزشكي، علوم پايه، علوم خدمات بهداشتي و ساير حيطههاي علوم طبيعي را در خود ثبت مينمايد.
سرعنوانهاي موضوعي پزشكي (Mesh)
وجه تمايز مدلاين از بسياري از پايگاههاي اطلاعاتي ديگر دارا بودن يك فهرست طبقهبندي موضوعي مفصل و درخت مانند به نام درختِ MeSH ميباشد كه آخرين نسخه آن در سال 2006 داراي بيش از 23000 سرعنوان موضوعي پزشكي (MeSH Heading) بوده، جهت طبقهبندي موضوعي مقالات، كتب و هرگونه منابع سمعي و بصري پزشكي به كار ميرود. MeSH Heading هاي انتخاب شده براي هر مقاله در فيلد مجزايي بنام [MH] درج ميگردد. در نتيجه به هنگام جستجوي يك سوژه درون مقالات طبقهبندي شده، ميتوان ابتدا MeSH Heading هاي مناسبِ آن سوژه را يافته، سپس مقالات طبقهبندي شده تحت آن MeSH Heading ها را مشاهده نمود.
مفهوم زير عنوان (Subheading)
هر يك از MeSH Heading هاي موجود برحسب اينكه در يك مقالة خاص از چه جنبه يا جنبههايي بررسي شده باشد داراي زيرعنوانهاي متفاوتي در آن مقاله نسبت به مقالهاي ديگر با همان MeSH Heading ولي با زيرعنوانهاي ديگري خواهند بود. اين امر در هنگام جستجوي مقالات براي اختصاصيتر نمودن پنجره جستجو به كار رفته است. در مجموع تعداد 83 زيرعنوان در مدلاين وجود دارد كه به فراخور هر MeSH Heading تعدادي از آنها قابل اطلاق به آن MeSH Heading بوده، در هنگام نمايه نمودن مقالات در مدلاين يا در هنگام جستجوي مقالات از آنها استفاده ميگردد.
مفهوم Major MeSH Heading يا Focus
جهت تفكيك بحث اصلي مقالات از موضوعات فرعيتر، MeSH Headingهاي محوري و اصلي مقاله در فيلد مجزايي به نام [MAJR] كه مخفف Major MeSH Heading ميباشد قرار گرفته، ساير MeSH Heading ها در فيلد [MH] قرار ميگيرند؛ بطوريكه در هنگام مشاهدة فيلدهاي اطلاعاتي مقاله آن دسته از MeSH Heading هايي كه بحث اصلي و در حقيقت Focus اصلي مقاله ميباشند و در فيلد [MAJR] واقع شدهاند بصورت ستارهدار در كنار ساير MeSH Heading هاي مقاله كه بدون ستاره هستند قرار ميگيرند. اين ويژگي نيز براي اختصاصي كردن جستجو كاربرد دارد.
مفهوم Explode
گفته شد كه MeSH Heading ها بصورت سلسله مراتبي از موضوعات كليتر در شاخههاي اولية درخت به سمت موضوعات اختصاصيتر در شاخههاي انتهايي چيده شدهاند كه اين چينش صرفاً به سبك و سليقه NLM است و الزاماً منطبق با منابع و كتب علمي جاري نميباشد.
نمايه كنندگان مدلاين موظفند اختصاصيترين MeSH Heading را در شاخههاي متناسب انتخاب نمايند. اصولاً هر چه MeSH Heading هاي يك مقاله، اختصاصيتر و به انتهاي شاخة خود نزديكتر باشند مقاله در آن موضوع با ارزشتر ميباشد و بالعكس MeSH Heading ها هر چه كليتر و به تنه درخت نزديكتر باشند ارزش مقاله از آن نقطهنظر كاهش مييابد.
به اين حالتِ آبشاري كه انتخاب يك MeSH Heading نهايتاً به انتخاب انبوهي از MeSH Heading هاي زير شاخهاش منجر ميشود و حالتي انفجار گونه دارد explode لقب دادهاند. به اين معني كه اصولاً هدف ما از جستجوي يك MeSH Heading، انتخابِ خود و زير شاخههايش ميباشد. لذا ما هميشه از يك جستجوي explode شده مدد ميگيريم.
مكانهاي دسترسي به مدلاين
از سال 1997 كه دسترسي به مدلاين از طريق اينترنت توسط سايت اينترنتي PubMed (http://pubmed.gov يا http://www.pubmed.com) بصورت رايگان امكانپذير گرديد تعداد كاربران مدلاين بطور چشمگير و فزايندهاي افزايش يافت. آموزش كامل استفاده از PubMed توسط گزينه Tutorial در بالاي ستون آبي رنگ سمت چپ تصوير امكان پذير است.
از آنجا كه استفاده از PubMed به دانشي اوليه از ساختار مدلاين و مفاهيم جستجو نياز دارد و براي افراد مبتدي تا حدودي مشكل ميباشد، شركتي معروف به نام OVID Technologies با فراهم آوردن يك محيط جستجوي سادهتر با اكثر امكانات PubMed راه را براي محققان تا حدودي سادهتر نموده است. محصول مورد نظر محيط OVID Platform نام دارد و نه تنها براي جستجوي مدلاين به كار ميرود بلكه براي جستجوي هر پايگاه اطلاعاتي ديگر نيز كاربرد دارد. اين سرويس رايگان نيست و با هزينه بسيار زيادي مجوز استفاده از آن براي كاربران دانشگاههاي علوم پزشكي در كشور مهيا شده است. طرز استفاده از آن نيز توسط گزينه Help در سمت بالا و راست صفحة اصلي جستجو در دسترس خواهد بود.
نكته مهم اينكه در تمام جستجوهاي انجام شده درون مدلاين، چكيده مقاله، بيشترين بخشِ علميِ مقاله است كه در اختيار شما قرار داده ميشود. متن كامل مقالات در انحصار ناشرين ميباشد و مجوز استفاده از آنها چه بصورت فردي و چه بصورت دانشگاهي واگذار ميگردد. با انجام هر جستجو درونِ OVID – Medline در صورت موجود بودن نسخة آنلاين متن كامل مقاله، لينك ارتباط با ناشر يا عرضه كننده مربوطه در كنار ركورد آن مقاله يافت ميگردد.
مقايسة Textword Search و MeSH–Based Search
بسياري از جستجوگران، مدلاين را بدون استفاده از MeSH جستجو مينمايند. يعني واژة مورد نظر را درون search box نوشته، دكمه Search را كليك مينمايند. در اين روش كه جستجوي واژهاي يا Textword Search نام دارد تفاوتهاي فاحشي با روش جستجو بر پاية MeSH ملاحظه ميگردد. جهت مقايسة كيفيت اين دو روش جستجو نياز به دانستن مفاهيم زير داريم:
دو معيار سنجش كيفيت جستجو، حساسيت و ويژگي آن جستجو ميباشد. با انجام يك جستجوي «حساس» انتظار داريم به تمام مقالات مربوط به موضوع مورد نظر خود دست يابيم (گرچه در كنار آن، احتمال يافتن مقالات غير مربوط هم وجود دارد) و با انجام يك جستجوي «ويژه» انتظار داريم مقالات غير مربوط درون نتايج جستجوي خود نداشته باشيم (گرچه شايد تعدادي از مقالات مرتبط نيز يافت نشده باشند). غالباً در يك جستجوي حساس تعداد مقالات غير مربوط هم زيادتر است و يك جستجوي «ويژه» معمولاً از حساسيت كافي برخوردار نيست.
از معايب استفاده از MeSH ميتوان به ناكافي بودن MeSH Heading ها در بسياري از موضوعات تخصصي و فوقتخصصي اشاره نمود كه در اين موارد جستجوي واژهاي تنها گزينه خواهد بود. ضمناً تعدد MeSH Heading هاي نزديك به هم اغلب ما را ناچار به جستجوي كاملتر درخت MeSH ميسازد. با جستجوي سوژة مورد نظر خود در قسمت MeSH Database درون سايت PubMed، بسياري از MeSH Heading هاي مرتبط با آن سوژه مشاهده ميگردد.
نام نويسندگان در فيلد [AU] به اين سبك درج ميگردد كه ابتدا نامخانوادگي و سپس با يك فاصله، حرف يا حروف اول نام كوچك فرد ذكر ميگردد. از سال 1999 به بعد نام كامل نويسندگان در فيلد [FAU] نيز وارد ميشود.
در این شماره از خبرنامه به ذکر کلیاتی در رابطه با جستجوی منابع پرداختیم. به منظور آشنایی بیشتر با این مقوله می توانید به فصل 17 از كتاب مباني نگارش علمي – تاليف دكتر ايمان رحيمي، گروه نگارش علمي (SWT)- موسسه فرزان مراجعه نماييد.
