مقدمه
مقالات مروري دسته مهمي از مقالات علوم پزشكي هستند كه به دليل اهميت و جامعيت، از خوانندگان بسيار و اعتبار و جايگاهي خاص برخوردارند. هدف از نگارش اين نوع مقالات، پاسخ به يك سؤال يا حل يك مشكل ميباشد؛ به اين مفهوم كه مطرح شدن يك سؤال در ذهن محققين و يا بروز يك مشكل در تصميمگيريهاي باليني، منجر به مرور مقالات مرتبط و تركيب نتايج آنها ميگردد كه حاصل آن، پاسخگويي به سؤال مطرح شده يا يافتن راه حلي براي مشكل مربوطه مي باشد.
چنانچه نويسنده يا نويسندگان براي يافتن پاسخ سؤال مورد نظر، صرفاً براساس ذهنيت قبلي خود از موضوع مورد بحث به جستجوي مقالات و مطالعات مرتبط بپردازند، آنگاه اين جستجو را تا رسيدن به مقالات مورد نظر و انتخاب مطالعات مناسب ادامه دهند، سپس با جمعبندي نتايج به دست آمده وتلفيق آن با تجربيات خويش، نتيجهگيري نهايي را در قالب يك مقاله ارائه دهند، به آن مرور غيرسيستماتيك يا روايتي ميگويند. در مقابل، مرور سيستماتيك يا جامع، انجام همين مراحل اما براساس پروتكلي كاملاً دقيق و از قبل تنظيم شده ميباشد.
مرور سيستماتيك در اغلب موارد با بهرهگيري از روشهاي آماري در تركيب نتايج، به برآوردي واحد و مشخص در پاسخ به سؤال مربوطه دست مي يابد و لذا از توان و اعتبار بالايي در نتيجهگيري و تصميمسازي برخوردار است.
متاآناليز
متاآناليز عبارت است از تركيب دادهها و نتايج بدست آمده از يك مرور سيستماتيك با بهرهگيري از روشهاي آماري، يعني پس از انجام مرور سيستماتيك- كه لازمه متاآناليز است- و براساس نتايج، به يك تخمين واحد براي حل مشكل يا سؤال مورد نظر دست پيدا ميكنيم. البته هر مرور سيستماتيكي به متاآناليز منجر نميشود. چنانچه دادهها و برآوردهاي خام حاصل از مرور سيستماتيك بيش از اندازه غيرهمسان نباشد و بتوان آنها را با روشهاي خاص آماري با هم تركيب كرد، متاآناليز قابل انجام خواهد بود. در غير اين صورت نتايج به صورت كيفي در قالب يك مقاله مرور سيستماتيك ارائه ميگردد. يكي از اهداف مهم متاآناليز، پيبردن به موارد عدم همساني نتايج و علل آنهاست.
تاريخچه مرور سيستماتيك
اصطلاح مرور سيستماتيك اول بار توسط يك سايكولوژيست به نام Glass در سال 1976 به كار گرفته شد و در دهه 80 ميلادي به تدريج در متون پزشكي وارد گرديد. تا اين كه سال 1993 مؤسسه كاكران افتتاح گرديد. مؤسسه كاكران سازماني منحصر به فرد، جهاني و غيرانتفاعي است كه به منظور كمك به توسعه و ترويج و نيز سهولت دسترسي به مطالعات مرور سيستماتيك ايجاد شده تا محققين، مديران و سياست گزاران بتوانند با استفاده از اين نوع مطالعات، اثرات مداخلات بخش سلامت را بررسي نموده و به تصميمگيري آگاهانهاي برسند. وظيفه اصلي اين مؤسسه تهيه مطالعات مرور سيستماتيك است كه به طور منظم به روز رساني شده و به شكل فصلنامه الكترونيكي در كتابخانه كاكران منتشر ميگردد. در حال حاضر بيش از 2500 مرور سيستماتيك در اين كتابخانه وجود دارد.
عمده مرورهاي سيستماتيك بر روي مطالعات كارآزمايي باليني تصادفي شده انجام ميشوند زيرا همانگونه كه ذكر شد اين مطالعات براي پاسخگويي به يك سؤال كاربردي و به طور عمده در زمينه ميزان تاثير مداخلات بخش سلامت انجام ميشوند و كارآزماييهاي باليني بهترين مثال براي دستيابي به چنين پاسخي هستند. اما مطالعات مرور سيستماتيك لزوماً بر روي اين دسته از مطالعات صورت نگرفته و بسته به ماهيت امر ميتوانند بر روي مطالعات مشاهدهاي هم صورت گيرند.
آنچه مرور سيستماتيك را ارزشمند ميسازد آن است كه ما به يك توان بالا از برآورد مورد نظر ميرسيم. زيرا بسياري از مطالعات به علل گوناگون (مثلا حجم نمونه ناكافي) از قدرت تفسير مناسبي برخوردار نيستند اما مرور سيستماتيك و متاآناليزي كه اغلب متعاقب آن انجام ميشود با تركيب كردن مطالعات به حجم نمونه بالاتري ميرسد و لذا ميتواند با توان بالاتري آنها را بررسي كرده و در نهايت نتيجهگيري بهتري ارائه دهد.
اصول و مراحل انجام مرور سيستماتيك
اصول و مراحل انجام مرور سيستماتيك از اين قرارند:
1– طرح ريزي مطالعه مرور سيستماتيك
آ. طرح سؤال و مشكل به شيوه اي واضح
ب. تهيه و ارائه پروپوزال
پ. تهيه و ارائه پروتكل اجرايي
2– انجام مطالعه مرور سيستماتيك
آ. مشخص ساختن چارچوب تحقيق
ب. جستجو، وارد كردن يا حذف نمودن مطالعات
پ. ارزيابي كيفيت مطالعات
ت. استخراج داده ها و اطلاعات
ث. پايش مناسب و مستمر
ج. تركيب دادهها
3– انتشار و گزارش نتايج
آ. گزارش كردن نتايج
ب. به كارگيري نتايج برمبناي پرسش اوليه
از بين مراحل فوق، مهمترين قسمت، تهيه پروتكل است كه جداگانه به آن خواهيم پرداخت.
پروتكل اجرايي مرور سيستماتيك
بنا بر عقيده بسياري از صاحب نظران، پروتكل مهمترين قسمت از مراحل اجرايي انجام مرور سيستماتيك است. پروتكل در واقع مستنديست در دست محقق كه با قرار دادن وي در فضاي واقعي تحقيق و مدنظر قرار دادن تمامي جزئيات، يك طرح دقيق از آنچه بايد انجام شود ارائه داده وسعي ميكند با استاندارد كردن روشها و ابزارها، مطالعه را به جلو هدايت نموده و از تورش (bias) احتمالي پيشگيري نمايد.
پس از تنظيم و تكميل پروتكل اولاً بايستي آن را در طي مطالعه راهنما آزمود، ثانياً آن را در اختيار دو يا سه نفر از صاحبنظران ديگر قرار داد تا پس از بررسي و نقد، اشكالات آن برطرف شود. پروتكل اجرايي ممكن است تا مرحله نهايي و آماده شدن براي اجرا، طي ويرايشهاي مختلف و متعدد دستخوش تغيير و اصلاح گردد.
اجزاء پروتكل مرور سيستماتيك
اجزاء پروتكل مرور سيستماتيك شامل موارد زير هستند:
– زمينه موضوع
– مرور بر متون
– راهبرد جستجو
– معيارهاي انتخاب مطالعه
– ارزيابي كيفيت
– راهبرد استحصال داده ها
– راهبرد سنتز داده ها
– جدول زمانبندي طرح
در شماره آتي خبرنامه به توضيح هر يك از اين اجزاء خواهيم پرداخت.
علاقمندان مي توانند براي آشنايي بيشتر با ساختار و نحوه نگارش مرور سيستماتيك به فصل 11 از كتاب مباني نگارش علمي تاليف دكتر رامين حشمت – گروه نگارش علمي (SWT)- موسسه فرزان مراجعه نمايند.
